In de echoput van het eigen grote gelijk: hielp nepnieuws Trump aan het presidentschap?

Facebook staat in het oog van de storm, een week na de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Heeft het bedrijf de kiezer beïnvloed door vals nieuws te laten passeren, en heeft die beïnvloeding de uitslag doen omslaan?

Een oorzakelijk verband tussen verzonnen nieuwsberichten en de verkiezingsoverwinning van Donald Trump is bijzonder moeilijk, zo niet onmogelijk, te bewijzen. Maar de vraag ligt wel op tafel, ook bij Facebook. Topman Mark Zuckerberg zag zich de afgelopen dagen al verplicht twee keer te reageren op de beschuldigingen. Vrijdag noemde de Facebook-baas de gedachte alleen al “nogal geschift”, zondag liet hij in een post verstaan dat het “bijzonder onwaarschijnlijk” is dat hoaxes de uitslag in de ene of andere richting hebben doen doorslaan.

De feiten

Paus Franciscus Schokt de Wereld, Steunt Donald Trump als President, Verspreidt Mededeling. Een artikel met die schreeuwerige, maar compleet verzonnen titel van de ‘nieuwssite’ endingthefed.com, verscheen op 26 september online en werd op Facebook tot op het moment van schrijven 961.213 gedeeld. Via de volledig bij elkaar verzonnen website wtoe5news.com kreeg het artikel nog eens 116.715 shares. Om nog maar te zwijgen van de tientallen andere kleinere, maar niet minder valse websites en accounts waarmee het bericht ook tienduizenden likes haalde. Het aantal views loopt daardoor waarschijnlijk tot in de miljoenen.

Het verzonnen artikel is er maar een van de vele die tijdens de Amerikaanse presidentscampagne online verschenen via schimmige websites en viraal gingen via Facebook. Hillary Clinton Calling for Civil War If Trump Is Elected, Barack Obama Admits He Was Born in Kenya en – luttele dagen voor de verkiezingen vorige week dinsdag – FBI Agent Who Was Suspected Of Leaking Hillary’s Corruption Is Dead waren andere voorbeelden.

Fantasiewebsite

WTOE 5 News geeft onomwonden toe dat het een “fantasienieuwswebsite” is, al is dat wellicht het laatste dat de lezers van het Paus-artikel zal opvallen. Geef trouwens in Google hun emailadres fantasynewswebsite@gmail.com in, en u krijgt een rijk aanbod aan krék dezelfde sites, met enkel een verschillende titel: KLPO News, LocalNews33, MBYNews, KM 8 News, KMT 11 News, …

Ook Google moet zich dezer dagen verdedigen. Wie in de Amerikaanse versie “final election numbers” intikt, krijgt als eerste ‘nieuwsbron’ de schimmige weblog ‘70news‘ gepresenteerd, die u in schreeuwerige hoofdletters vertelt dat Trump ook nationaal meer stemmen behaalde dan Clinton – pure nonsens. Ook tientallen YouTube-video’s met die boodschap doen de ronde. Alphabet Inc., het moederhuis van Google, verklaarde meteen dat het een nieuw beleid zal hanteren waarbij het zijn populaire advertentietool ontoegankelijk maakt voor websites die foutieve informatie verspreiden.

Macedonië

Eerder ontdekte de Amerikaanse nieuwssite Buzzfeed al dat er in één welbepaald Macedonisch plattelandsdorp tientallen whizzkids de afgelopen maanden duizenden dollars aan advertentiegeld binnenhaalden door valse nieuwsberichten bij elkaar te schrijven op sites als USConservativeToday.com,  DonaldTrumpNews.co  of WorldPoliticus.com. De pro-Trump- en anti-Clintonberichten haalden soms tienduizenden bezoekers en leverden de jongeren, gewapend met een laptop en een internetverbinding, veel geld op. Ze hadden het in het voorjaar ook geprobeerd met artikels tegen Trump en voor Clinton en Bernie Sanders, maar die stukken waren lang niet zo winstgevend.

Het vele nepnieuws dat op internet de ronde deed werd zo populair dat er al snel na de voor sommigen verrassende verkiezingsoverwinning van Donald Trump beschuldigingen geuit werden richting de – vaak onbekende – schrijvers en vooral richting Facebook. Het techbedrijf zou te weinig gedaan hebben om vals nieuws tijdens de presidentscampagne tegen te houden en zou zo duizenden, mogelijk zelfs miljoenen mensen op het verkeerde been gezet hebben. Bovendien haalden negatieve artikels over Clinton veel meer clicks en views dan over Trump, die er ook waren, maar in veel mindere mate.

“Stofwolk vol nonsens”

Dat schreeuwerige journalistiek het op Facebook goed doet, is geen nieuws. Dat verzonnen artikels, die vanuit de verste verte niets te maken hebben met echt nieuws, viraal gaan, wordt wel een steeds groter probleem. Huidig president Barack Obama noemde valse berichten en op niets slaande complottheorieën  vorige week nog “een stofwolk vol nonsens”.

De discussie komt uiteindelijk telkens op hetzelfde neer: ís Facebook nog wel een techbedrijf, of is het een mediabedrijf?

Facebook zelf argumenteert het eerste: Mark Zuckerberg ziet zijn geesteskind niet als de gatekeeper, de filter die beslist wat mensen mogen lezen en wat niet. Facebook is louter een doorgeefluik en schotelt zijn gebruikers voor waar ze in geïnteresseerd zijn, zo klinkt het.

Draai het of keer het zoals je wil, Facebook wil uiteindelijk, alle mooie praatjes ten spijt, maar één ding: geld verdienen. Dat kan door u zo lang mogelijk op het platform te houden en u zo veel mogelijk en zo lang mogelijk advertenties voor te schotelen. Het is dan uiteindelijk ook niet meer dan logisch dat gebruikers langer blijven hangen als ze nieuws voorgeschoteld krijgen dat in hun kraam past. Zoals Facebook het zelf marketing-achtig omschrijft: “Als mensen inhoud zien waar ze in geïnteresseerd zijn, blijven ze waarschijnlijk langer in hun nieuwsfeed hangen en hebben ze een prettigere ervaring.”

Bovendien is 99 procent van wat mensen zien, wel authentiek, aldus Zuckerberg. “Slechts een heel klein deel van het nieuws is vals of een hoax. De hoaxes die bestaan, zijn bovendien niet gelimiteerd tot een bepaalde standpunt, of zelfs tot politiek.”

Rechzettingen halen geen lezers

Maar critici zien Facebooks verantwoordelijkheid veel verder gaan. 67 procent van de Amerikanen gebruikt Facebook voor zijn nieuwsgaring, zo leren de jongste statistieken. Steeds minder gebruikers surfen rechtstreeks naar de homepagina van hun favoriete krant. Mediabedrijven spelen daarop in door hun artikels via Facebook aan hun lezers aan te bieden. Maar het plaatst Facebook wel voor een verantwoordelijkheid: daar waar de traditionele kranten en media journalistieke principes aanhouden zoals research, bronvermelding of woord en wederwoord, gebeurt dat bij valse nieuwsstukken helemaal niet. Rechtzettingen of berichten die de verzonnen nieuwsartikels ontkrachten halen maar een fractie van het lezersbereik van het originele stuk. En dan is de schade al lang geleden.

Dat Zuckerberg nu claimt dat Facebook de verkiezingen niet heeft beïnvloed, gaat er bij de critici dan ook niet in. Want zegt de topman van het sociale medium anders niet altijd dat er geen ander bedrijf ter wereld is dat zo goed is in het bespelen van zijn gebruikers? Alleen gaat het dan om commerciële doeleinden. “Iedereen die advertenties koopt zou naar Zuckerberg moeten luisteren wanneer die zegt dat Facebook niet effectief is in mensen beïnvloeden”, zo schreef iemand op Twitter. Een andere rake observatie: “Facebook en Twitter kunnen zich niet op de borst kloppen dat ze de wereld veranderen tijdens gebeurtenissen zoals de opstand in Egypte, en dan hun rol in de verkiezingen minimaliseren.”

Algoritme

De kwestie is extra prangend sinds Facebook in augustus besliste om zijn trending nieuwsselectie niet meer door journalisten te laten uitvoeren, maar volledig over te laten aan een algoritme. Die beslissing kwam er ironisch genoeg net nadat oud-Facebookwerknemers anoniem aan Gizmodo hadden verklaard dat ze bepaalde conservatieve nieuwsbronnen bewust minder invloed hadden gegeven. Om de kritiek te pareren, werd het Trending Topics-team afgeschaft en enkel nog de “objectieve” filter gebruikt: het beruchte Facebookalgoritme.

Het algoritme bestaat om Facebookgebruikers in de eerste plaats te helpen, zegt Michaël Opgenhaffen, docent Nieuwe Media en Journalistiek aan de KU Leuven campus Antwerpen. “Zonder algoritme zouden we overstelpt worden door persoonlijke berichten en nieuwsartikels.” Maar tegelijktijd schuilt er een groot gevaar in: “Facebook heeft jaren gespendeerd aan het finetunen van het algoritme dat beslist wat er in de tijdlijn van gebruikers te zien is. Bij elke like of share verandert het algoritme je persoonlijke profiel. Dag na dag, week na week, maand na maand wordt je tijdlijn zo een lange nieuwsstroom van berichten die speciaal voor jou geselecteerd zijn.”

Daarvoor moet je niet eens je politieke voorkeur opgeven op Facebook. Vind een aantal stukken leuk die Donald Trump of Hillary Clinton in een slecht daglicht stellen, en de kans is groot dat Facebook ervan uit begint te gaan dat je pro of contra een van de twee bent. Waardoor je mogelijk nog wat meer berichten pro of contra deze of gene kandidaat te zien krijgt, enzovoort. “Uiteindelijk loop je het risico dat je nieuwsoverzicht steeds eenzijdiger wordt en dat je vast komt te zitten in een bepaald netwerk: de filterbubbel. Dat is het gevoel dat je alles weet, terwijl je maar een heel klein deel van wat er gebeurt, te zien krijgt”, zegt Opgenhaffen.

Het is een fenomeen dat ook Wouter Van Noort, techjournalist bij NRC Handelsblad, vorige week in De Wereld Draait Door beschreef als “de echoput van je eigen gelijk”. Het valt ook psychologisch te verklaren, weet Opgenhaffen, en wel via het fenomeen van de ‘confirmation bias’: het feit dat je het eens bent met een bepaald idee omdat het je bevestigt in je overtuiging. Wie last heeft van die tunnelvisie – en dat hebben we in een bepaalde mate allemaal – bekijkt alle aanwijzingen vanuit één als juist aangenomen hypothese, waardoor andere verklaringen – die ook perfect mogelijk zijn – over het hoofd worden gezien.

“Mensen waren status quo gewoon beu”

Blijft de vraag of dat alles genoeg is geweest om de Amerikaanse verkiezingen te beïnvloeden. Naar de confirmation bias die je ontwikkelt door het Facebookalgoritme zijn nog maar weinig relevante wetenschappelijke studies gedaan, weet Opgenhaffen, laat staan naar de rol ervan bij verkiezingen.

Bovendien is nuance aangewezen en is niet alles zwart-wit. Techjournalist Mike Masnick neemt het bijvoorbeeld als een van weinigen voor Facebook op en stelt dat Trumps winst niet aan “dat stomme algoritme” ligt. Het is simpel, zegt hij: een hele grote groep mensen was de status quo beu en zag in Clinton de kandidaat van de status quo. “Veel mensen hebben op Trump gestemd terwijl ze eigenlijk vonden dat hij niet geschikt was. Bij zulke mensen speelt nepnieuws echt geen grote rol. Ze willen gewoon iets anders, omdat dat wat er nu is niet voor hen werkt.”

Zowat de hele gevestigde wereldpers zag Hillary Clinton nochtans met de vingers in de neus winnen, maar zag zich met de realiteit geconfronteerd. Het debat over die foute aanname woedt in de VS volop. Want uiteindelijk leven ook journalisten in hun eigen filterbubbel en in hun eigen netwerk, en misschien wel te weinig in ‘het veld’. Het is een kritiek die velen de laatste week vaak horen: al wie kritisch is over de filterbubbel van Trump-stemmers, moet maar eens even kritisch naar zijn eigen Twitter-filterbubbel kijken waar hij de hele werkdag inzit.

Dat er een bepaalde vorm van invloed was, lijkt anderzijds wel vast te staan. Maar hoe groot? Niemand die het zeker weet, en waarschijnlijk ook ooit zal weten. Feit is wel: de verkiezingen hadden een nipte uitslag: Clinton kreeg nationaal gezien zelfs meer stemmen dan Trump. Het verkiezingssysteem met de kiesmannen gaf de overwinning echter aan de Republikein, al was het ook daar uiteindelijk nipt. Achteraf is het gemakkelijk rekenen, maar met 13.000 en 120.000 stemmen meer in respectievelijk Michigan en Florida zou Clinton nu de nieuwe verkozen president zijn.

Veranderingen

Facebook lijkt de afgelopen week ook zelf wel degelijk nagedacht te hebben over zijn rol. The New York Times berichtte gisteren op basis van getuigenissen van anonieme medewerkers dat er sinds dinsdagnacht, het moment waarop duidelijk werd dat niet Clinton, maar Trump het zou halen, duchtig over het fenomeen wordt gesproken. De medewerkers beweren dat Facebook zich wel degelijk bewust is van zijn rol in het vergroten van de filterbubbel.

Ook Zuckerberg geeft tussen de regels toe dat er veranderingen aan zitten te komen. “We willen geen hoaxes op Facebook”, zo schrijft hij nog in zijn laatste blogpost. “Ons doel is mensen inhoud te tonen die ze waardevol vinden, en mensen willen correct nieuws. We zijn al gestart met het werk om onze gebruikers toe te laten vals nieuws te rapporteren, en we kunnen nog meer doen. We hebben vooruitgang geboekt, en zullen verderwerken om nog beter te doen.” Ook publiceert of integreert Facebook naar eigen zeggen geen advertenties van apps of websites die “illegaal, misleidend of bedrieglijk” zijn.

Tegelijkertijd waarschuwt Zuckerberg: “We moeten heel voorzichtig zijn. ‘De waarheid’ is iets gecompliceerd. Sommige hoaxes kunnen volledig weerlegd worden. Andere artikels, ook die van de mainstream media, geven het basisidee correct weer, maar gaan de mist in bij sommige details, of laten dingen weg. Een nog groter volume aan stukken geeft een mening weer waar velen het niet mee eens zullen zijn en die mensen als fout zullen rapporteren, zelfs terwijl dat niet zo is.”

Klopt, zegt Opgenhaffen. “Er bestaat geen kant-en-klare oplossing. Het is heel belangrijk om hier goed over na te denken. Maar of je nu voor de ene of voor de andere kandidaat bent, fout nieuws kun je niet goed vinden. Informatie moet correct zijn. Ook adverteerders zullen dat steeds belangrijker vinden. Dat valt nu misschien nog niet zo op, maar als deze evolutie zich nog een paar jaar verderzet, zullen gebruikers – en dus ook adverteerders – afhaken.”

“Facebook heeft bovendien een morele plicht daar iets aan te doen”, vindt Opgenhaffen nog. “Facebook is niet langer zomaar een neutraal platform, het bedrijf heeft ook inhoudelijk een gigantische invloed op hoe mensen nieuws consumeren. Het gaat niet over links versus rechts. Het gaat over fout versus correct.”

Thijs, T. (2016, november 15). TRump president VS. Opgeroepen op november 26, 2016, van De Morgen: http://www.demorgen.be/technologie/in-de-echoput-van-het-eigen-grote-gelijk-hielp-nepnieuws-trump-aan-het-presidentschap-b567722d/

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s